Mantelzorg

Mensen nemen al jaren de zorg op zich voor iemand die dat zelf niet meer kan. Zorgen voor een medemens is al zo oud als “de weg van Kralingen”. Vroeger bestond daar geen woord voor, sinds enkele jaren wel. Tegenwoordig noemt men dit  “Mantelzorg”, en is hier veel aandacht voor.

In de praktijk blijkt veel van deze aandacht zich te richten op mantelzorgers die hulp en ondersteuning bieden aan thuis-wonenden en houden tal van organisaties zich bezig met deze doelgroep.
 
Steunpunten mantelzorg, verschillende aanbieders van respijtzorg, de Raad van de mantelzorgers, zorg- vrijwilligers, allen houden zij zich in hoofdzaak bezig met mantelzorger.
 
Ook in de intramurale zorg is er sprake van hulp en ondersteuning die gegeven wordt door mantelzorgers. Voor de situatie in De Vijverhof is het tot nu toe echter geheel onduidelijk om hoeveel mantelzorgers het dan eigenlijk gaat, wat zij voor werkzaamheden verrichten, hoe vaak of hoe lang. Hoe ervaren zij het bieden van deze zorg.

Definitie van Mantelzorg:

“Mantelzorg is de extra zorg die aan een zorgbehoevende persoon wordt gegeven door een of meerdere leden van zijn of haar directe omgeving, waarbij de zorgverlening voortvloeit uit de sociale relatie, buiten het kader van een hulpverlenend beroep of georganiseerd vrijwilligerswerk”.

1. Visie op werken met mantelzorgers

Binnen De Vijverhof is ervoor gekozen op een professionele manier om te gaan met mantelzorgers, aangezien zij een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de zorggerelateerde activiteiten in de organisatie. Mantelzorgers worden naast de betaalde medewerkers en vrijwilligers gezien als partners in de zorg.

1.1  Wanneer is iemand een mantelzorger in De Vijverhof?

Mantelzorgers zijn familieleden, vrienden, buren, kennissen van een cliënt die op een actieve manier een bijdrage willen en kunnen leveren aan de zorg aan een cliënt. Een actieve bijdrage wil zeggen dat men regelmatig op bezoek komt met als doel bij te dragen aan de wensen van de cliënt. Deze wensen  kunnen variëren van sociale steun tot (samen) boodschappen doen tot eens naar buiten kunnen gaan.

1.2  Het verschil tussen een “eerste contactpersoon” en een mantelzorger

Bij opname in ons zorgcentrum zal gevraagd worden wie eerste contactpersoon is van de cliënt. De eerste contactpersoon is voor de medewerkenden het aanspreekpunt over allerlei zaken met betrekking tot de bewoner, bijvoorbeeld op het gebied van de zorg. De eerste contactpersoon hoeft geen mantel -zorger te zijn. Bijvoorbeeld wanneer de eerste contactpersoon niet regelmatig op bezoek kan komen of niet in staat is om op een actieve manier een bijdrage te leveren aan de zorg.

1.3  Waarom mantelzorg zo belangrijk is

Om in hun basisbehoeften te voorzien krijgen cliënten in De Vijverhof op een professionele manier zorg. Maar de medewerkenden hebben lang niet altijd de tijd om die gezelligheid en aandacht te geven die veel cliënten nodig hebben. Mantelzorgers kunnen dat vaak wel, omdat zij de cliënt langer en beter kennen en daarom beter weten waar zij/hij behoefte aan heeft. Bovendien kunnen mantelzorgers als zij op bezoek zijn wel de tijd nemen om gezellig mee te eten of te gaan wandelen.

1.4  Het partnerschap

Wanneer we spreken van mantelzorg, is het ook van belang dat er een goede relatie is tussen de zorg en de familie/mantelzorger. Op die manier kan een partnerschap in de zorg ontstaan. Beiden streven vanuit hun eigen invalshoek naar een goede verzorging van de cliënt. Door samenwerking kan beter tegemoet worden gekomen aan de wensen van cliënten. Om een goed partnerschap in de zorg tot stand te krijgen tussen verzorging en mantelzorg van een cliënt kan een belangrijk beginpunt zijn, de zorgen van de familie te weten en te erkennen. Van belang is dat de zorg weet welke behoeften de familie heeft en waarop deze gebaseerd zijn. (bijv. het willen weten wat de dagelijkse zorg precies inhoudt). Naast het rekening houden met de behoeften van de familie is het ook van belang dat er continuïteit is in het contact, met veelal dezelfde verzorgende. Worden familieleden niet bij de zorg betrokken of op de hoogte gebracht, dan zullen zij zich in sterkere mate zorgen maken over het welzijn van de cliënt. Een belangrijk middel tot contact is persoonlijke aandacht. Even vragen hoe het met iemand gaat. Persoonlijke aandacht kan het contact met de familie aanzienlijk verbeteren en veel zaken in de situatie van de cliënt verduidelijken.

2. Ondersteuning van mantelzorgers

Uit onderzoek is gebleken dat familie/mantelzorgers behoefte hebben aan ondersteuning en informatie -verstrekking. Dit kan op verschillende manieren worden vorm gegeven. Van belang hierbij is dat de mantelzorger weet wat de ondersteuning kan inhouden en wanneer daar een beroep op kan worden gedaan.

2.1 Informatieve ondersteuning

Het is van belang informatie te verstrekken over het reilen en zeilen binnen de organisatie. En informatie te geven over ziektebeelden en hoe de mantelzorger het beste met de cliënt kan omgaan en de relevante aspecten van de verzorging te benoemen. 

2.2 Psychosociale ondersteuning

Verzorgenden dienen oog en oor te hebben voor wat er bij de mantelzorger speelt, deze moet af en toe  zijn gevoelens kwijt kunnen of advies kunnen vragen. Niet alleen rond de opname de mantelzorger begeleiden, maar ook daarna. Met name ligt hier een specifieke rol weggelegd voor de teamleiding van betreffende afdeling(en).

2.3 Praktische ondersteuning

Het is van belang dat er voldoende personeel aanwezig is waar men terecht kan voor informatie. En duidelijkheid over voorzieningen en geldende “regels”. Een rondleiding door het huis is vanzelfsprekend.

2.4 Themabijeenkomsten

Een aantal keer per jaar zullen er themabijeenkomsten voor mantelzorgers worden georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomsten kan de mantelzorger informatie krijgen over bijvoorbeeld een bepaald ziektebeeld. Daarnaast zijn deze bijeenkomsten ook bedoeld om eigen ervaringen te kunnen delen met andere mantelzorgers. 

3. Mantelzorg en vrijwilligerswerk.

3.1 Definities en verschillen.

Hieronder de definities van vrijwillige zorg en mantelzorg en een overzicht van de verschillen.

Vrijwillige zorg: zorg verleend door vrijwilligers vanuit een georganiseerd verband. Tussen de vrijwilliger en degene aan wie zorg wordt verleend bestaat vooraf meestal geen relatie.

Mantelzorg: zorg die wordt gegeven aan hulpbehoevenden door één of meer leden van diens directe omgeving, waarbij de zorgverlening voortvloeit uit de sociale relatie.

Vrijwillige zorg versus Mantelzorg

Vrijwilligers verrichten werkzaamheden in enig georganiseerd verband, onverplicht en onbetaald ten behoeve van anderen. Mantelzorg vloeit rechtstreeks voort uit de relatie en is ongeorganiseerd. Voor vrijwilligerswerk kies je bewust. Mantelzorg overkomt je, je rolt er in. Als vrijwilliger kun je zelf bepalen hoeveel tijd je erin wilt steken. Een vrijwilliger kan afhaken als de zorg te veel of te zwaar wordt. Mantelzorg houdt nooit op, je bent soms 7 dagen per week bezig. Een vrijwilliger kan zelf de aard van het werk bepalen. Een mantelzorger moet alles doen, ook wat hem niet ligt. Vrijwillige zorg betreft iemand buiten de familierelaties. Mantelzorg betreft iemand uit de familie- of vriendenkring of buren. Vrijwilligerswerk wordt vaak als ontspanning ervaren. Door mantelzorg heb je kans op psychische en lichamelijke overbelasting. Door vrijwilligerswerk breid je je contacten uit. Mantelzorg beperkt je in het onderhouden van contacten. Vrijwilligers voelen zich vaak gewaardeerd. Mantelzorgers voelen zich vaak ondergewaardeerd. Vrijwilligerswerk wordt “mooi” gevonden. Mantelzorg wordt vaak vanzelfsprekend gevonden. Vrijwilligers krijgen vaak een training. Mantelzorgers krijgen geen feedback. Vrijwilligers hebben vaak onderling contact. Ook worden er vaak activiteiten voor hen georganiseerd. Veel mantelzorgers hebben geen contacten met andere mantelzorgers. Met de toenemende aandacht voor mantelzorgers in de media en de ondersteuning die zij kunnen krijgen door onder andere de komst van Steunpunten Mantelzorg, zullen sommige van deze punten wellicht wat gaan veranderen. Binnen De Vijverhof kunnen de teamleiders, zorgmanager en directie een bijdrage leveren aan de waardering en ondersteuning van de mantelzorgers.

3.2  Mantelzorg in De Vijverhof is vrijwillig.

Mantelzorg geven kan veel tijd en inspanning kosten. Wij moeten ons dan ook realiseren dat familieleden en vrienden niet altijd in staat kunnen zijn om mantelzorg te geven. Bijvoorbeeld omdat zij te ver weg wonen of door eigen werkzaamheden weinig tijd hebben. Daarom verwachten wij van familieleden en/of vrienden alleen mantelzorg als zij dat kunnen én willen geven.

3.3  Mantelzorg in De Vijverhof is geen vrijwilligerswerk.

Vrijwilligerswerk en mantelzorg wordt nog wel eens in één adem genoemd. Toch zijn er, zoals eerder is aangegeven, heel duidelijke verschillen aan te tonen, die zichtbaar maken dat mantelzorg meestal een belasting is voor de mantelzorger. Tussen mantelzorgers in de thuissituatie en mantelzorgers in de intramurale setting zijn wel wat nuance verschillen te noemen, maar men moet wel in ogenschouw nemen dat de familie van de cliënt vaak al jaren als mantelzorger in de thuissituatie heeft gefungeerd en zeer waarschijnlijk een zekere mate van (over)belasting zal ervaren op het moment van opname.

3.4  De relatie tussen mantelzorgers en vrijwilligers.

Naast de verschillen tussen vrijwilligers en mantelzorgers zijn er ook raakvlakken. Zeker in verpleeghuizen zie je vaak dat een mantelzorger ook andere cliënten helpt bij bijv. de maaltijd. De mantelzorger is dan eigenlijk ook vrijwilliger. Vrijwilligers zijn vaak eerst mantelzorger geweest en zijn na het overlijden van hun familielid als vrijwilliger gebleven. Feit blijft echter dat de relatie van vrijwilligers en mantelzorgers er één moet zijn, waarin de vrijwilliger ondersteuning kan bieden aan de mantelzorger, waardoor de mantelzorger zich tijdelijk of gedeeltelijk terug kan trekken in de wetenschap dat de zorg tijdelijk door iemand anders wordt overgenomen. Dit geldt zowel voor mantelzorgers in de thuissituatie als in de intramurale setting. Dit tijdelijk overnemen van de zorgtaken noemt men respijtzorg, hier wordt verderop in de notitie nog op terug gekomen. Voor vrijwilligers taken van mantelzorgers kunnen overnemen, moeten er wel duidelijke afspraken en richtlijnen zijn. Een vrijwilliger mag nu eenmaal geen handelingen op het medische vlak doen of die in strijd zijn met de Arbo-wet. En de vrijwilliger moet weten wat hem of haar te wachten staat, zodat niet tijdens maar voorafgaand aan de zorgsituatie afspraken worden gemaakt. Een en ander dient in een protocol te worden vastgelegd. Wanneer sprake is van een meer structureel overnemen van mantelzorg taken is het aan te bevelen die vrijwilligers een bepaalde mate van scholing aan te bieden.

4. Wat kunnen mantelzorgers doen in De Vijverhof?

Mantelzorgers kunnen de contactverzorgende van de cliënt informeren over gewoonten en waarden van de bewoner, als deze daar zelf niet meer voldoende toe in staat is. Door deze informatie kunnen medewerkenden hun zorg beter laten aansluiten bij de individuele situatie van een cliënt. Mantelzorgers kunnen, als zij en de cliënt dat willen en in overleg met de teamleiding van de afdeling, meehelpen in de lichamelijke en huishoudelijke verzorging. Indien nodig zal de contactverzorgende de mantel-zorger(s) daarbij begeleiden.

Mantelzorgers kunnen ook helpen door met de cliënt mee te eten. Vooral bij cliënten voor wie eten en drinken moeilijk is geworden, vergroot gezelschap de eetlust.

Mantelzorgers kunnen door hun bezoek aan de cliënt en/of het mee uit nemen, een belangrijke bijdrage leveren aan het welbevinden van de cliënt. Met de mantelzorger(s) worden afspraken gemaakt over de taken die zij willen en kunnen verrichten ten behoeve van de cliënt.

Veel voorkomende activiteiten die door de familie wordt gerealiseerd, is het verzorgen van de was/kleding, in de meeste situaties het regelen van de financiën, het begeleiding naar ziekenhuizen i.v.m. afspraken/controle.  Het bezoeken van het naast De Vijverhof gelegen winkelcentrum is een belangrijke onder-breking van de week/dag.  

Deze afspraken worden vastgelegd in een afsprakenlijst die wordt toegevoegd aan het zorgplan.

In het zorgplan kan worden aangegeven welke specifieke taken op het gebied van de verzorging de mantelzorger/familie op zich neemt.

5. De coördinatie van de  mantelzorg.

Het geven van mantelzorg kan soms zwaar zijn. Vaak willen mantelzorgers dit niet erkennen en lopen de kans overbelast te raken met alle gevolgen van dien, voor zowel de mantelzorger als ook voor de cliënt. Daarom is het van belang dat de mantelzorgers een vast aanspreekpunt hebben in De Vijverhof, waar men terecht kan met vragen, waar de mantelzorger zijn/haar verhaal kwijt kan en waar de mantelzorger informatie kan krijgen over alles wat met mantelzorg te maken heeft. De teamleiding van betreffende afdeling(en) kan deze rol vervullen en kan de mantelzorger indien nodig ook doorverwijzen naar bijvoorbeeld het steunpunt mantelzorg.

5.1  Het eerste contact.

Het eerste contact met de familie van de nieuwe cliënt vindt plaats in het algemeen intake gesprek. Dit wordt gecoördineerd en gehouden door de zorgmanager. De teamleiding van de afdeling zal bij deze intake (indien mogelijk) aanwezig zijn. In deze intake worden zaken die door de familie worden geregeld en verzorgd doorgesproken. Mocht de teamleiding van betreffende afdeling niet aan het gesprek kunnen deelnemen, neemt zij zo spoedig mogelijk contact op met de eerste contactpersoon van de nieuwe cliënt. Samen met die persoon wordt er dan gekeken op welke manier hij/zij of een ander familielid mantelzorg kan en wil bieden.

5.2  Afspraken maken.

Met Mantelzorgers worden afspraken gemaakt over de taken die zij op zich willen en kunnen nemen. Deze afspraken worden schriftelijk vastgelegd en maken deel uit van het zorgplan van de cliënt. Hierin kunnen de medewerkenden van de afdeling dan zien op welke momenten een mantelzorger aanwezig is.

6. Waarderingsbeleid

Om mantelzorgers te laten merken dat hun inzet voor de cliënt wordt gezien en gewaardeerd, dient er op verschillende manieren/momenten een blijk van waardering te zijn. Dit kan onder meer in de vorm van:
- aandacht schenken aan de jaarlijkse dag van de mantelzorg
- mantelzorgers uitnodigen/ betrekken bij gezellige activiteiten van de bewoners - een jaarlijks diner of gezellige avond

7. Respijtzorg

Respijtzorg is een verzamelbegrip dat wordt gebruikt voor voorzieningen die tijdelijk de mantelzorg overnemen. Tijdelijke overname van zorg voorziet in een grote behoefte van mantelzorgers. Deze situatie heeft vooral betrekking op cliënten die zelfstandig wonen.

Voor cliënten in de intramurale zorgverlening is het overnemen van voorkomende taken gelet op de setting waarin men verblijft beter te regelen.

Voor cliënten welke extramurale zorg van De Vijverhof krijgen, dient in overleg met familie de nodige maatregelen getroffen te worden als de mantelzorg enige tijd niet kan worden gegeven. Te denken valt hierbij aan extra inzet thuiszorg (EMZ), inzet van vrijwilligers of een tijdelijke opname in een zorgcentrum.

Op deze wijze krijgen mantelzorgers ruimte voor eigen bezigheden en de kans om even op adem te komen. Zeker wanneer er mantelzorg wordt gegeven in de thuissituatie is de kans op overbelasting groot en neemt daarmee de kans op opname voor de verzorgde toe. Respijtzorg kan helpen om de overbelasting tegen te gaan en de knelpunten in de tijdsbesteding op te lossen.

Externe relaties

8. Relatie met de WMO

Ondersteuning van mantelzorgers is een van de speerpunten van het WMO beleid van de gemeente. Met name ondersteuning van die groep mantelzorgers die overbelast (dreigen te) raken, krijgt hierin prioriteit. Ook vanuit de zorginstelling is het van belang aandacht te hebben voor mantelzorgers in de extramurale situatie.

9. Meldpunt

Door de specifieke onderdelen waarop het meldpunt zich richt, kan deze een belangrijke ondersteuning zijn voor de mantelzorg en de organisatie. Zo kunnen zij diensten leveren zoals, vrijwilligers een boodschappendienst, een steunpunt voor mantelzorg en tafeltje-dek-je.

Mantelzorg